„Narod slobodan i nezavisan, nema nikakvoga razloga da zalazi u tuđa područja, iz grabljivosti ili želje za otimanjem“.
Ksenija Atanasijević, Etika feminizma, 2008.
Kao vrhovni moralni arbitar društva, nametnula se Srpska pravoslavna crkva, zapravo, ona se te predominantne uloge nikada nije ni odrekla, posebno u vreme srpskih nacionalističkih pretenzija tokom 90-tih godina. Njena današnja sveprisutnost u moralnom arbitriranju, u nekim domenima preuzela je ulogu svetovnih institucija čije delovanje u regularnim uslovima ima za cilj uspostavljanje ravnopravnih društvenih odnosa za različite kulturne i političke identitete. U tom pogledu SPC se stavila na čelo političkog establišmenta u čije ime danas utiskuje „identitet pravednosti“ osvajačkih ratova koje je Srbija vodila, čiji poglavari i ne pomišljaju na činjenicu da pravoslavlje nije jedini verski identitet (ni autoritet) koji čini društvenu, političku i kulturnu zajednicu u Srbiji. To u sadašnjim okolnostima proizvodi prividnu podelu i neslaganje u samoj SPC ali, reklo bi se, samo oko preoblikovanja načina ispoljavanja istovrsnog velikosrpskog identifikovanja na starim adresama: u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Makedoniji. Uplitanje SPC u svetovne poslove države (koji su prvenstvena odlika i sadržine i forme današnje moderne evropske res publica), neometano urušava njene svetovne temelje utvrđene ustavom i zakonima, te s pravom proizvodi podozrenje liberalnih članova društva, ma sa koje kulturno-identitetske strane poticali. Njeno dalje pozicioniranje u takvoj ulozi odlaže društvenu katarzu bez koje Srbija nema izgleda da zauzme evropsku poziciju, uprkos proklamacijama političke elite o neupitnosti „evropskog puta“. To se upravo razotkriva u poimanju i tumačenju pregovaračkih poglavlja 23 i 24 sa Evropskom unijom, kojima se daje više formalistički nego sadržinski ekvivalent: vladavina prava, istraživanje političke pozadine likvidacija pojedinaca, prihvatanje odluka međunarodnih sudova (presuda MKSJ) kroz istinsko i iskreno unošenje u politički, kulturni i obrazovni ambijent društva- i dalje su za Srbiju „deveta rupa na svirali“, kako je to govorio Vojislav Koštunica nakon promena 2000. godine, veliki poštovalac srpskih nacionalističkih pregnuća 90-tih godina. U osnovi dosadašnjeg neuspeha u preoblikovanju moralnog integriteta društva i dalje leži duboko ukorenjeni nacionalizam, ne nacionalizam srpskog građanskog društva, nego čisti etnonacionalizam srpskog naroda kao stalna pretnja drugim etničkim zajednicama unutar i oko njenih granica. Takvu orijentaciju Srbije Olga Popović Obradović nazvala je „nacionalnom samoidentifikacijom“ i smatrala da „nacionalizam u Srbiji predstavlja stalni izvor sukoba ne samo u odnosu prema susedima, nego i na unutrašnjem planu, jer u uslovima multietičnosti generiše sukobe sa nacionalnim manjinama. Problem dodatno komplikuje okolnost da društvo ne raspolaže stabilnim institucijama koje bi bile u stanju da amortizuju sukobe- kao što je to slučaj u razvijenim demokratijama“, (Olga Popović Obradović, Kakva ili kolika država: ogledi o političkoj i društvenoj istoriji Srbije XIX- XXI veka).
Izvorni tekst, objavljen je u časopisu Pregled, broj 3/2020. Ovde je predstavljen iz minimalne izmene, mahom tehničke prirode.
Na institucionalnom nivou, očituje se potpuno odsustvo namere za unošenjem u pravni poredak onih normi koje bi propisale obavezu za usvajanjem bar elementarnih (istinitih) znanja o uzrocima rata u SFRJ, uključujući i Deklaraciju o Srebrenici, koja i sama nije dobila dublju društvenu valorizaciju. Obrazovni sistem je „imun“ na sadržaje takve vrste, i ne gradi ni najmanji dijaloški prostor za mlade naraštaje. Samoizolacionistički pristup saznavanju činjenica u vezi ratova iz 90-tih koji neguje srpsko Ministarstvo prosvete, ozbiljno redukuje potencijal mladih ličnosti da izgrade buduće tolerantnije društvo u svim njegovim aspektima. Dosadašnja traumatična iskustva ljudske civilizacije, naterala su je da sama izgradi i mehanizme detraumatizacije koji počivaju na dijalogu, kompromisu i naravno, katarzi kroz saznanje istine o uzrocima i posledicama. Uskraćivanje, ograničavanje ili u ovom najnepovoljnijem slučaju- sprečavanje detraumatizacije društva, posebno mladih, u perspektivi- doprinosi novom, višem nivou traume. Razobličavanje nacionalizma kao opake ideologije, u vaspitno-obrazovnim programima je neophodno započeti sa razotkrivanjem njegovih psiho-socijalnih elemenata. Ali, mlade ljude ne bi trebalo poštedeti ni činjenica da iza nacionalizma stoje i čisto kriminalne forme razbojništva i lopovluka, kako se to bezbroj puta pokazalo 90-tih u srpskom ratnom pohodu na Hrvatsku i Bosnu i Hercegovini- pljačkaški pohodi srpskih paravojnih jedinica, pored masovnih likvidacija civilnog stanovništva, bili su glavna odlika rata na ovim prostorima, (Atanasijević Dejan, Kratka istorija paravojnih jedinica u jugoslovenskim ratovima 1991-1995 – Grabljive zveri i otrovne bube).
Na ovom nivou, neophodno je javni diskurs osloboditi dileme da li je zločin kažnjiv, i da to do danas u Srbiji nije utvrđeno kao podrazumevani moral. Propagandističke aktivnosti u javnoj sferi uperene su i dalje na građenje paragigme o „simetriji zločina“ drugih naroda učinjenih srpskom narodu „od davnih vremena do danas“, „zločina koji su ostali nekažnjeni“ itd, itd. Na taj način i dalje biva zauzet javni prostor za saznavanje stvarnih činjenica u vezi događaja iz 90-tih na prostoru bivše Jugoslavije što, kako je govorio Pero Mužijević, odlaže „iskorak iz varvarizacije k civilizaciji“, (Pero Mužijević, O (de)varvarizaciji, „Republika“).
Neuspešnost da izgradimo pravnu državu u kojoj je nedopustivo političko nasilje (pa naravno, ni svako drugo), da prihvatimo različite dijaloške ravni o bitnim društvenim pitanjima- ostavlja nas u skupini društava tradicionalne regresije u kojima je iskorak ka društvenim „poboljšanjima“ tradicionalno, moguć samo kroz političko nasilje.
Snaga pojedinca i njegovog aktivizma na planu etičkog preobražaja u Srbiji ipak postoji, ali kako je ojačati? Vekovno građen kolektivistički duh društva ostavio je malo prostora za individualističke akcije, a još manje za njihovo prihvatanje i razumevanje. Društveni odijum prema pojedincima i organizacijama koji pokušavaju izneti u javnost i društveni ambijent činjenice u vezi sa posledicama nacionalističkih akcija Srbije, vidljiv je na svakom koraku. Prevashodno je redukovan društveni prostor: mediji, štampa, izdavaštvo, institucije kulture i prosvete- zarobljeni su u nacionalistički konstrukt. Međutim, na nivou svakodnevnih životnih iskustava, vidljiv je i sve dinamičniji dijalog koji se odvija između pojedinaca i grupa različitih međuetničkih zajednica koji predstavljaju sopstvene identitete u oblasti kulture i umetnosti, ali on dolazi prevashodno iz sfere nevladinog sektora. Suprotno, državni aktivizam Srbije na planu saradnje kulturnih i umetničkih institucija sa institucijama u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj, Kosovu, Crnoj Gori- i dalje je obojen intenzivnim nacionalističkim bojama. U Srbiji se realnost snage nacionalističkih akcija iskazuje i kroz otvorene napade i opstrukciju odvijanja umetničkih predstava koje tematizuju i stigmatiziraju nacionalističke akcije i njihove posledice. Iza takvih napada, otvoreno stoje deklarisani srpski nacionalistički desničari koji uživaju prećutnu podršku države i njenih vodećih ličnosti. Ali, kako bi bilo drugačije: političke i intelektualne elite koje su doživele slom 2000-te godine, nakon kratkog perioda apstinencije, zločinom su se vratile na društvenu scenu. Politički i intelektualni pojedinci koji su 90-tih godina kreirali nacionalističku paradigmu društva, i danas, bez posledica, predvode Srbiju. Osnovna odlika njihovog političkog i intelektualnog angažmana tih godina, bila je širenje mržnje iz koje se rađao zločin. Pišući o nacionalističkoj snazi društva 90-tih, Nebojša Popov kazao je da „suštinska karakteristika tog režima su zločini, naročito ratni zločini. Ako je tako, a jeste, onda suštinska promena nastaje tek sankcionisanjem zločina, pre svega sudskim, ali i promenom čitavog sistema koji je legalizovao zločin. Zločinačko ubijanje i sakaćenje ljudi donosi krajnju nesigurnost i zatire samo pravo na život. Sve priče o ljudskim pravima ostaju puka propaganda bez punog priznanja i zaštite prava na život. Bez toga nema ni bilo kakve produktivne delatnosti, u privredi, kulturi, bilo gde, a nema ni otklanjanja nacionalne sramote koju su zločinci naneli svome narodu. Kažnjavanje zločina je, dakle, nasušna potreba i uslov normalnog života, pre svega državljana Srbije, ali i drugih država koje su i same ugrožene zločinačkim režimom…. A Srbija ima i jedan poseban razlog da se trezveno i kritički suoči sama sa sobom jer se bliži trenutak bilansa dva veka njenog nastajanja i postojanja u moderno doba“, (Nebojša Popov, Iskušavanja slobode: Srbija na prelazu vekova).
Koji će biti znak, i da li će ga uskoro biti, da se moralnost republike izdigla na nivo opšte prihvatljivosti? Za početak, liberalni članovi društva bili bi ohrabreni stavom države da se mlade generacije kroz obrazovni sistem i institucije, upoznaju sa presudama za ratne zločine svojih sunarodnika učinjenih 90-tih godina na putu stvaranja homogene nacionalne države srpskog naroda-„Velike Srbije“, i da obavezni deo obrazovno-vaspitnog programa srpskih osnovnih i srednjih škola bude poseta Memorijalu genocida u Potočarima. Srpski osnovci i srednješkolci su 80-tih godina prošlog veka posećivali Jasenovac, zar ne. To je put da se smanji podozrenje srpskih suseda koji su 90-tih godina propatili zbog jedne duboko ukorenjene ideje, ili kako je to govorio Slobodan Inić, „infrastrukturalne prirode nacionalizma, kao duboke narodne pojave“, (Slobodan Inić, Bilans velikosrbi (janskog) nacionalizma).
I da zaključimo, srpsko društvo uporno odboja suočavanje sa sopstvenom prošlošću, izbegavajući tako i predočavanje dubinskih ideološko-političkih uzroka za nastanak i dugotrajan opstanak nacionalističkog programa za etnohomogenizovane države. U društveni ambijent teško prodire saznanje da je ideja anahrona i u nesaglasju sa modernim ideološko-političko-kulturnim obrascem liberalno-demokratskih društava. To odlaže iskorak ka novoj društvenoj moralnosti u čijem je središtu ljudska individualnost kojoj se priznaju i štite sve njene osobenosti. Na putu izgradnje nove etičnosti, stoji bezrezervno priznanje posledica nacionalističke avanture srpskog naroda. To je imperativ i međunarodne zajednice koja Srbiju uslovljava kroz pregovore za pristupanje Evropskoj uniji, pre svega kroz poglavlja 23 i 24 koja nisu samo administrativni uslovi i standardi, već merila uspostavljene etičnosti društvene zajednice. U odnosu na Srbiju, ona se dakako tiču i suočavanja s posledicama opasne ideologije i politike njenog sprovođenja.
Delegitimizacija zločina kao sredstva srpske nacionalističke politike s kraja 20. veka, mora postati središte konačnog i nepovratnog određenja srpskog društva prema prošlosti. Inače, moralni zakon kao nevidljiva i neopipljiva, ali koheziona materija društva koja ga čini postojanim i prihvatljivim za članove zajednice, neće biti uspostavljen. Zato, odsustvo društvene saglasnosti o moralnom karakteru zajednice preti da proizvede njenu dalju dezintegraciju.
Kraj
