„Narod slobodan i nezavisan, nema nikakvoga razloga da zalazi
u tuđa područja, iz grabljivosti ili želje za otimanjem“.
(Ksenija Atanasijević, Etika feminizma)
Ovaj rad predstavlja pogled na društveni ambijent u kom se odvija dugotrajno odsustvo konsenzusa oko osude ratnih zločina tokom 90-tih godina na prostoru bivše države, proisteklih iz nacionalističkih planova Srbije. Presudama Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju političkim i vojnim vođama srpskog naroda u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i na Kosovu, razotkriven je i ideološki kontekst ratova na ovim prostorima, zbog čega je otpor srpskih političkih i intelektualnih elita prema prihvatanju istine o posledicama nacionalističkog projekta, i danas jak. Kroz rad je dotaknuta uloga društvenih elita u promovisanju i negovanju nacionalističkog kursa društva, kroz sveprisutnu propagandu i građenje „pandana zločina“ nad srpskim narodom. Izostanak društvene katarze nakon sloma ratnih ciljeva Srbije, autor razume kao posledicu duboko ukorenjenog ideološkog programa koji i sam nije dokrajčen nakon ratova. U tom smislu ukazuje na snagu nacionalističke ideologije koja je akumulirala energiju i za fizičku eliminaciju predvodnika izgradnje jedne nove moralnosti srpskog društva nakon 2000. godine, koja bi počivala na suočavanju s posledicama nacionalističkih akcija.
Srbija uporno odbija da se suoči sa sopstvenim doprinosima ratovima u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, Kosovu i njihovim posledicama, pre svega u odnosu na zločine etničkog čišćenja. Odsustvo konsenzusa da se elite stave na čelo procesa društvene katarze u odnosu na posledice velikosrpskog nacionalističkog napora usmerenog na etnohomogenizovanje novih državnih granica, i nakon 20 godina od zadnjeg rata na Kosovu, deluje deprimirajuće na liberalne članove srpskog društva. Istovremeno, prema Srbiji se do granica izdržljivosti i trpljenja, podiže podozrenje naroda iz kojih potiču žrtave masovnih zločina. Najviši politički i državni zvaničnici Srbije otvoreno i javno poriču presude Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) za izvršen genocid u Srebrenici. Izjava srpske premijerke Ane Brnabić u interjuu datom za Dojče Vele (Dutsche Welle) u novembru 2018. godine u emisiji Zona konflikta, da u Srebrenici nije izvršen genocid čime je omalovažila žrtve i sudske odluke, dovela je do posete Beogradu Teodora Merona (Theodor Meron), predsednika Međunarodnog rezidualnog mehanizma za krivične sudove koji je srpskim vlastima uputio oštre kritike. Nekoliko sedmica nakon intervjua, na sednici Evropskog parlamenta održanoj 29.11.2018. usvojen je amandman kojim se Srbija obavezuje da prizna odluke Međunarodnog suda za bivšu Jugoslaviju kojima je utvrđeno da je nad Bošnjacima izvršen genocid u Srebrenici 1995. godine. Narednih dana, veliki broj srpskih medija- državnih i privatnih, orkestrirano je napalo odluku Evropskog parlamenta. Agitatori srpskog nacionalizma najbezočnije su širili neistine o događajima u Srebrenici na Radio-televiziji Srbije, TV „Pinku“, u tabloidnim listovima „Informer“, „Kurir“, „Alo“, „Srpski telegraf“ i drugim. U agitaciju su redovno uključeni i osuđeni zločinci- Šešelj, Šljivančanin, general Lazarević, Šainović i drugi, koji šire „istinu“u Srbiji, Bosni i Hercegovini (Republici Srpskoj), Crnoj Gori i Severnoj Makedoniji, o ulozi Srbije u ratovima iz 90-tih. To pojedince i intelektualne grupacije u Srbiji podstiče na pitanja, može li jedna polietnična zajednica kakva je Srbija, ostvariti konsenzus zajedničkog života samo pod okriljem i pritiskom ustavno-pravnog nalaganja, bez opšteg saglasja o istorijskim događajima u kojima je bila učesnik zločinačkih akcija uperenih ka istrebljenju etničkih i verskih skupina unutar i van njenih granica? Je li ona republika u punom kapacitetu s obzirom da se u tolerantnim i slobodnim evropskim društvima danas podrazumeva uspostavljena etičnost političke i društvene zajednice kao središta njenog postanka i trajanja, (res publica- „javna stvar“, „opšte dobro“, nešto što pripada svim građanima).
Upravo iz tih razloga, u javnom prostoru Srbije izostaje opšta rasprava o fundamanentalnoj odrednici moderne države: bezuslovnoj saglasnosti društva, političkih i intelektualnih elita oko njenog bazičkog svojstva koje je čini kohezivnom zajednicom, a to su osuda i kažnjivost zločina.
Novija evropska istorija nas podučava da je nakon kataklizmičnih društvenih potresa kakve je proizveo Drugi svetski rat, pred glavne krivce za njegove posledice bilo neizostavno potrebno staviti ogledalo katarze i preispitivanja uzroka sopstvenog moralnog sloma. Iz te perspektive, društva su dobila izglede da iznova izgrade moralnost zajednice, čak štaviše, da uspostave novi tip društvenog konsenzusa u odnosu na zločine, te da kao takav (konsenzus) postane imanentna i međunarodno prihvatljiva strategija suočavanja sa zločinom. Iskustva Nemačke (zapadnog dela) i Japana nakon sloma totalitarne ideologije, posledica su bezuslovne vojne predaje i stavljanja tih država pod političko-administrativnu kontrolu država pobednica, i najvažnije, uspostavljanja ustavno-pravnog poretka koji je emancipovao vladavinu zakona i pravednost društvene zajednice.
Delegitimizacija zločina kao sredstva srpske nacionalističke politike s kraja 20. veka i danas je središte za konačno i nepovratno određenje srpskog društva prema prošlosti, a još više prema budućnosti. Prošlo je skoro 15 godina od kada se na tribini na Pravnom fakultetu u Beogradu klicalo „oslobođenju Srebrenice“kroz „bestidno prenemaganje“, kako je to najljudskije nazvala Olga Popović-Obradović, profesorica tog fakulteta, a Srbija i dalje odbija da učestvuje u moralnom raskrinkavanju jedne ideje, jedne paradigme koja je iznedrila zločin. Bez toga, vladajući moralni zakon- ta nevidljiva i neopipljiva ali ipak koheziona materija društva koja ga čini postojanim i prihvatljivim za sve njegove članove- neće moći pružiti verodostojne dokaze da je u saglasju sa civilizacijskim taktom slobodnog dela čovečanstva. Odsustvo društvene saglasnosti o moralnom karakteru zajednice, preti da proizvede konačnu i nepovratnu dezintegraciju samih njenih temelja: suprotno, prihvatanje posledica nacionalističke ideologije može označiti početak izgradnje nove društveno-etičke kohezivnosti koja će biti prihvatljiva čak i za žrtve neetičnosti pređašnje zajednice.
Koji su dometi vladajućeg odnosa Srbije prema suočavanju sa posledicama nacionalističkih ratova? Koji su izgledi da se nacionalistički kurs društva izmeni naporom sopstvenih snaga demistifikacije, ili će to i dalje ostati čvor koji se može razvezati samo pritiskom međunarodnih činilaca. Trenutno poricanje posledica velikosrpske nacionalističke ideologije s kraja 20. veka, prema načinu na koji je organizovano i logistički uređeno, nesumnjiv je projekat države Srbije. Medijski resursi u potpunosti su na raspolaganju ovoj praksi a većinske političke i intelektualne elite daju svoj doprinos očuvanju ove dubinske paradigme. To su pitanja na koja bi dati odgovori osvetlili konstantno društveno nastojanje da se očuva konsenzus dugovečne samoobmane. Sadašnje političke elite u Srbiji su iste one iz 90-tih godina 20. veka, dok većina zemalja nastalih raspadom SFRJ, na političkoj sceni ima već treću generaciju političara: Slovenija, Hrvatska, Makedonija, pa i Crna Gora. Slično je i sa intelektualcima, novinarima, piscima. Profesori Darko Tanasković, Miroljub Jeftić i drugi, koji su 90-tih širili propagandu i mržnju prema muslimanima, i dalje su deo intelektualnog i političkog establišmenta Srbije (Tanasković je bio ambasador Srbije u Turskoj i Vatikanu, zastupnik Srbije u UNESK-u). Novinarka Ljiljana Smajlović, veliki poštovalac Radovana Karadžića koja je 90-tih pisala nacionalističke tekstove u beogradskom nedeljniku Vreme, i danas bez posledica, sa raznih televizija u Srbiji „objašnjava“ nacionalnu politiku srpskim građanima. Arogantno osporava presude Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) izrečene srpskim političkim vođama i oficirima osuđenim za zločine u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini.
Slikovitost snage otpora koja vlada Srbijom, i dalje pruža dugotrajna i odlučna opstrukcija države da sarađuje sa pravosudnim institucijama koje se bave istragom i suđenjima akterima ratnih zločina na prostoru bivše države. I pored međunarodnih obaveza i normi domaćeg krivičnog zakonodavstva u pogledu gonjenja pojedinaca koji su odgovorni za ratne strahote, država se uporno opirala sprovođenju međunarodnih obaveza i poštovanju sopstvenih zakona. Rat u Bosni i Hercegovini, iako okončan 1995. godine, za njegove žrtve nije bio završen jer su ratni zločinci mahom slobodno šetali Srbijom (čak i danas šetaju) više od 15 godina, dok su neki akteri zločina na Kosovu još uvek na slobodi ili su čak deo državnog ili političkog aparata Srbije. No, zahvaljujući pre svega međunarodnom pritisku, Srbija je morala da ispuni svoje obaveze (ne sve!) u pogledu saradnje sa Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (kol. “Haški tribunal“) ali je istrajno gradila narativ o sopstvenoj bezgrešnosti u pomenutim ratovima i bezgrešnosti osuđenih ratnih zločinaca. Faza u kojoj se sada nalazi odbrana srpske nacionalističke paradigme predstavlja otvorenu i ogoljenu propagandu nacionalističkih ciljeva koji su u zadatak stavljeni Srpskoj pravoslavnoj crkvi, starom ideologu i promoteru srpskog nacionalizma na ovim prostorima. Usmerena je ka istim „oblastima“koje je Srbija 90-tih pokušala pripojiti prekrajanjem granica bivše države. Međusobna sraslost države i SPC (država se meša u crkvene poslove a crkva u državne), doprinela je da se SPC eksponira kao politički činilac koji deluje van svog bazičnog polja u kom su verski i duhovni poslovi usmereni ka individualnim potrebama pravoslavno orijentisanih hrišćana. To doprinosi da se SPC i dalje računa za aktera političkih odnosa te tako odlaže početak preispitivanja sopstvene uloge u posledicama nacionalističkih akcija 90-tih godina.
Kao ekskluzivni akter nacionalističke ideologije tih godina, SPC bi u novoj- katarzičnoj ulozi, neminovno morala postati promoter napora za etičko preoblikovanje onog dela srpskog društva koji mu je odan: kroz priznanje učinjenih nedela i odbacivanje nedela kao herojstva. Međutim, SPC i danas potpuno relaksirano i otvoreno sprovodi velikosrpske homogenističke napore u Crnoj Gori, iskreno udružena sa intelektualnim i političkim elitama Srbije i potpomognuta finansijskim i ljudskim resursima Ruske Federacije. Srpska pravoslavna crkva nikada se nije, ni na jednom nivou, ogradila od svog nacionalističkog angažmana u ratovima iz 90-tih godina, niti od konkretnih pojedinaca i njihovih nedela. U njenim bogosluženjima nema pomena o žrtavama velikosrpskog rata za homogenizovanje granica Srbije, niti pomena genocida nad Bošnjacima u Bosni i Hercegovini. O ulozi Srpske pravoslavne crkve u nacionalističkim akcijama krajem prošlog veka detaljnije je pisao Miodrag Tomanić, (Srpska crkva u ratu i ratovi u njoj, „Krug“, Beograd).
U svetovnoj sferi, pod pritiskom međunarodnih činilaca, Srbija je u politički okvir ugradila Deklaraciju o osudi zločina u Srebrenici, koju je u martu 2010.godine donela Narodna skupština Republike Srbije. Taj je dokument postao simbol neiskrenosti Srbije i njenog društva prema suštinskoj delegitimizaciji zločina i suočavanju s prošlošću (ako se izuzme hapšenje ratnog zločinca Ratka Mladića), u kojoj su žrtve bili građani susednih država, ali i sopstveni građani. Nada liberalnog dela društva koji insistira na suočavanju sa nacionalističkim nasleđem, da će nakon njenog usvajanja doći do društvene rasprave na najširem planu o posledicama srpskog nacionalizma, ostale su izneverene. Takav ishod se mogao naslutiti iz samog postupka u kojem je Deklaracija doneta jer je rasprava u srpskoj skupštini iznela na videlo punu snagu nacionalističkih tendencija najvažnijih političkih aktera. Napor da se u tekstu Deklaracije izbegne korišćenje termina genocid urodio je plodom pa je deklaracijom osuđen „zločin u Srebrenici“koji nije nazvan onako kako je to presudom odredio Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) i kako je to saopšteno u Rezoluciji Evropskog parlamenta o Srebrenici. Okolnosti pod kojima je usvojena Deklaracija u srpskom parlamentu tiču se pre svega aktivnosti evropskih međunarodnih aktera koji su učinili odlučujuće korake da se presude MKSJ za genocid unesu u politički i normativni život Evrope i sveta. Tim postupcima su osuđeni zločini na evropskom tlu i odata pošta žrtvama, sa jasnom sugestijom da to isto učine parlamenti država Zapadnog Balkana. Iz tog konteksta je usledila aktivnost srpskog parlamenta 2010. godine za donošenje Deklaracije o osudi zločina u Srebrenici.
(Nastaviće se)
