„Narod slobodan i nezavisan, nema nikakvoga razloga da zalazi u tuđa područja, iz grabljivosti ili želje za otimanjem“. Ksenija Atanasijević, Etika feminizma, 2008.
Ideologiziranje deklaracije sprovedeno je već prilikom njenog usvajanja: u skupštinskoj debati u kojoj su se čuli lamenti nad srpskim žrtvama, „zaveri belosvetske politike nad srpskim narodom“, „briljantnom vojnom pobedom srpske vojske u Srebrenici“ itd, itd. Takav ideološki postament unet je i u tekst Deklaracije (poslednji stav) kojim srpska skupština poziva skupštine država učesnica ratnih sukoba u bivšoj Jugoslaviji da osude zločine protiv srpskog naroda i upute izvinjenje i izraze saučešće porodicama srpskih žrtava. Ovim je dekontekstualizovana osnovna sugestija iz Rezolucije Evropskog parlamenta o Srebrenici iz 2009. godine data zapadnobalkanskim parlamentima u pogledu osude srebreničkog pokolja. Između Rezolucije Evropskog parlamenta o Srebrenici i Deklaracije o Srebrenici koju je usvojila Skupština Srbije, postoje suštinske razlike. Rezolucija je sačinjena na osnovu činjenica iz presude MKSJ dok Deklaracija odslikava jedan „restriktivni duh“. Medijska sudbina Rezolucije Evropskog parlamenta o Srebrenici, takođe je marginalizovana pred srpskom javnošću: nema je u političkom životu niti u obrazovnom sistemu Srbije. Medijska kampanja u Srbiji i Republici Srpskoj proizvodila je narativ o „pandanu zločina“- da se Bošnjacima u Srebrenici desilo isto što i Srbima u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj, iako nijedan međunarodni sud nije doneo takvu presudu kao što je presuda za isplaniran i organizovan zločin u Srebrenici u julu 1995.godine protiv jedne etničke i verske grupe. Nacionalistički odijum koji je prozvela Deklaracija u Republici Srpskog, pokazao je koliko je monolitna i snažna ideologija zločina u sferi političkog života ovog entiteta jer su se sve političke stranke u RS izjasnile protiv Deklaracije. Kasnije, politički lideri u RS su svoj politički kapital sticali i uvećavali na daljoj eksploataciji nacionalističke ideologije, da bi do danas sačuvali neprijateljstvo ne samo prema drugoj naciji ili konfesiji, nego i prema svakom sunarodniku koji kritikuje izopačenost takve ideologije. Ovaj entitet svoje građane koji su kritički opredeljeni prema nacionalističkoj prošlosti svog naroda, kao recimo kulturolog i pravnik Srđan Šušnica, iznuruje disciplinskim postupcima (na radnom mestu revizora u Glavnoj službi za reviziju RS) zbog javno iznošenih stavova o genocidu koji je nad Bošnjacima počinila Vojska Republike Srpske, ali i kritike vlasti zbog političke korupcije u Republici Srpskoj. Njihov epilog je otkaz na radnom mestu, a upućene su mu i pretnji smrću zbog čega je bio primoran da sa porodicom napusti Banja Luku.
Normativni kontekst srpskog pozitivnog zakonodavstva bio je i pre 2010. godine dovoljan da se donese deklaracija o osudi genocida u Srebrenici. Međutim, odsustvo političke volje nadomešteno je međunarodnim pritiskom kroz uslovljavanje za pristupanje Evropskoj uniji. Ustav Republike Srbije iz 2006. godine u članovima 23 i 24 potvrđuje da su „ljudski život i ljudsko dostojanstvo neprikosnoveni“, na koje odredbe se prilikom donošenja deklaracije upravo pozivala Narodna skupština Republike Srbije, te nije bilo razloga da se akt ove vrste ne donese i ranije. Političke okolnosti u Srbiji izmenile su se nakon ubistva premijera Zorana Đinđića 2003.godine koji je zagovarao suočavanje sa prošlošću, a političku scenu su zauzele snage koje su otvoreno negirale zločine počinjene u realizaciji projekta „Velika Srbija“. Ovaj period političkog života u Srbiji oslikava i „unutrašnji“ kontekst njene etičnosti a koji se tiče odsustva spremnosti da se istraže „unutardržavni“ zločini počinjeni od strane režima. Kontinuirani zločini kojima su eliminisani politički protivnici i kritičari poretka izvršeni od strane bezbednosnih službi sopstvene države, otvoreno su opstruisani na nivou istraživanja i privođenja sudskoj pravdi. Devedesetih godina, Srbiju su odlikovali politički zločini izvršeni od strane bezbednosnih službi kao i brutalne likvidacije među kriminalnim bandama koje su bile povezane sa državnim strukturama. U takvoj atmosferi su se odvijala ubistva Zorana Todorovića “Kundaka“, visokog funcionera stranke Jugoslovenska levica (JUL), Radovana Stojičića „Badže“, pomoćnika ministra MUP-a Republike Srbije, Pavla Bulatovića, ministra odbrane SRJ, Živorada Žike Petrovića, direktora Jugoslovenskog aero-transporta (JAT), nekoliko atentata na Vuka Draškovića, lidera Srpskog pokreta obnove (SPO) u kojima su ubijene četiri osobe iz njegovog okruženja, ubistvo novinara Slavka Ćuruvije, likvidacija Ivana Stambolića, ubistvo novinara Milana Pantića, ubistvo premijera Zorana Đinđića, ubistva vojnika-gardista Dražena Milovanovića i Dragana Jakovljevića 2004. na stražarskom mestu čija se likvidacija dovodi u vezu sa licima koja su u kasarni na Topčideru skrivala odbegle haške optuženike, i mnoga druga. Većina, ni nakon više od dve decenije nije dobila sudske epiloge, a ona koja su presuđena i u kojima je razotkrivena politička pozadina, ostala su „medijski nepoželjna“. Moralna slika režima koji ih je inspirisao ostala je za većinu građana Srbije nenarušena: Slobodan Milošević je i dalje „žrtva belosvetske zavere“, „heroj koji je Srbiji želeo najbolje“, „on se borio protiv Zapada, zato je odveden u Hag, oni su ga i ubili“ itd, itd.
U središtu odgovora na pitanje, da li je Srbija spremna na društvenu katarzu u odnosu na nacionalističke „učinke“ devedesetih godina, nalazi se dublji i trajniji moralni i politički osnov. Kraj 19. i početak 20. veka bio je odrednica trajnog otklona od uspostavljanja filozofsko-etičko-ideološke paradigme koja bi u središtu sopstvenog samopotvrđivanja i realizacije imala sporazum i konsenzus sa različitim etičko-kulturnim i političkim identitetima. Nakon sticanja nezavisnosti, a naročito nakon uspostavljanja parlamentarizma 1903. godine, političke elite su uspostavile nacionalni program koji je u osnovu svih društvenih i državnih napora stavio „svesrpsku političku akciju“ koja je za cilj imala ujedinjenje srpskog naroda na prostoru Balkana. U senci te ideologije ostala su podređena pitanja unutrašnjeg društvenog razvitka čiju sadržinu bi ispunjavali privredni razvoj i materijalna kultura, sloboda i individualnost, zakonitost i pravednost društvenog poretka. Sve je bilo podređeno velikosrpskom naporu do te mere da su malobrojni pobornici drugačijeg, liberalnijeg društvenog koncepta, otvoreno i javno ostrakizovani i diskreditovani, ponekad i do fizičke eliminacije, a da ne pominjemo otvorene kvalifikacije „izdajnika“ i „neprijatelja“ srpskog naroda.
Dihotomija u shvatanju odnosa Srbije prema vrednostima evropske civilizacije postojala je oduvek. Malobrojne liberalne političke stranke i pojedinci s kraja 19. i početka 20. veka, stajali su na stanovištu da je neophodno da evropska kultura i civilizacija zauzmu mesto u političkom i kulturnom biću srpskog naroda, a posebno se njihov odgovor na srpsko nacionalno pitanje razlikovao od tvrdonacionalističkih pogleda stranaka s početka 20.veka koje su zagovarale „narodnu državu“. I kasnije, u SFRJ, Srbija je imala svoje „liberale“ u liku Marka Nikezića, Latinke Perović i drugih, koji su u središte srpskog nacionalnog pitanja stavljali društveni razvitak, individualizam, slobodu, legalitet društvenog poretka, naspram nacionalističkih težnji većinske srpske političke i kulturne elite. Ideološko- političko- kulturna dihotomija manifestovala se 1970-tih kroz takozvanu „srpsku krhku vertikalu“. U dubokoj vezi sa ovim konceptom društvenog organizovanja, leži i pitanje dugotrajne i neprekidne borbe za prevlast legaliteta političke vlasti, nad akterima koji vrše njenu uzurpaciju i zloupotrebljavaju institucionalni okvir društva i države, jednom rečju, za vladavinu ustava i zakona. Zbog toga se kao društvena odlika ističe dugotrajno i neprekidno odsustvo korektivne snage institucija (često nedostajućih ili rudimentarnih) nad vanustavnim i nelegitimnim delovanjem značajnih društvenih i političkih činilaca kao što su političke organizacije, crkva, bezbednosne službe, vojska, pojedninci (političke vođe). Ustanovljavanje političkog i državnog života ovog tipa, sprečilo je sve one pokušaje da se srpsko društvo etički upodobi spram građanina- političkog pojedinca, ali i spram političkih, etničkih, kulturnih grupa i pojedinaca koji su imali potrebu da u određenom društvenom i vremenskom ambijentu budu zaštićeni, da im se garantuje različitost i posebnost sopstvenog izraza: političkog, kulturnog, religijskog i svakog drugog.
Već na početku 20.veka, realizujući velikosrpski nacionalistički projekat na Balkanu, pokazalo se da on proizvodi otpor drugih etničkih i verskih entiteta i da mu nedostaje esencijalni sastojak- etička komponenta kohezivnosti nove zajednice. Ta anomalija mogla bi se tumačiti nedostatkom „visoke kulture“ kako je to nazivao filozof Ernest Gelner, koja bi bila prihvatljiva za mnogostruku zajednicu, te umanjivala razdor nastao kao posledica sukoba. Govoreći o srpskom pitanju u Jugoslaviji sedamdesetih godina, Marko Nikezić (predstavnik tzv. „srpskih liberala“ 1970-tih godina u Jugoslaviji) je isticao da se ono kod drugih „doživljava kao težnja za hegemonijom“, ali i da takva politika sprečava Srbiju da postane moderna zajednica. Dve decenije kasnije, Srbija je otvoreno iskoračila na put koji ju je odveo u zločinstva prema sunarodnicima i još više prema građanima van njenih granica. Slom politički, vojni i ekonomski nije doveo i do sloma ideologije koja je bila pokretač zločina: očekivanja onih koji su želeli pravdu i zadovoljenje patnji, ostala su do danas izneverena. Moralnost društvene zajednice (moralnost republike) kakva se danas podrazumeva u evropskoj političkoj i kulturnoj doktrini, neizostavno u središte stavlja ljudsku individuu, s toga je protivljenje srpskih političkih zvaničnika da se priznaju posledice srpskih nacionalističkih ratova u kojima su žrtve bili drugi i drugačiji, neprihvatljivo. Takav stav je poguban za Srbiju i izraz je opšte društvene i moralne regresije koja nedozvoljava da zločin bude iznet na svetlost dana, ili kako je to govorila Hana Arent, „…mi ne možemo više sebi da priuštimo da uzimamo iz prošlosti ono što je bilo dobro i da ga jednostavno nazivamo svojim nasleđem, da odbacimo zlo i da o njemu mislimo jednostavno kao o mrtvom balastu koji će samo vreme sahraniti u zaboravu“, (Izvori totalitarizma, „Feministička izdavačka kuća“).
Pokušavaj da se izvede društveni zaokret kroz koji bi se odvijala i etička konsolidacija Srbije nakon 2000. godine, njenom prvom demokratskom premijeru doneo je fizičku eliminaciju o kojoj pozorišni reditelj Zlatko Paković kaže da se “činilo da će država sa ubijenim premijerom rešiti one probleme koje nije mogla da reši sa živim, te da će žrtva u svojoj tragičnosti prouzrokovati društvenu katarzu na koju je predugo čekalo. Ubrzo, sve je vraćeno u pređašnje stanje. Ubistvo premijera svedeno je na nivo ubistva privatnog lica, oca i supruga, izgubivši suštinski politički značaj. Posmrtni ostaci premijera sahranjeni su u Aleji zaslužnih građana, a podstaknuta društvena energija, nanovo je blokirana….premijer je ubijen zbog onoga što je radio za opšte dobro, a ne za lične interese, i da je taj tragičan događaj bez presedana- još uvek na savesti našeg društva bez neophodnog katarzičnog dejstva“, (Zlatko Paković, Anatomija nacionalističkkog morala i druge kolumne). Cilj koji je postavio pre svega Zoran Đinđić, da se raskrsti sa ratnim zločinima kojima je doprinela Srbija, podrazumevao je saglasnost aktera državne vlasti koja međutim nije postojala. Dubina sprege nacionalističkih pojedinaca i antihaške politike, nije bila u svesti ni samom premijeru Srbije. On je jeste video u svakodnevnim nastojanjima pojedinaca i grupa da se suprotstave Haškom tribunalu, ali nije dokučivao iskonsku snagu i dubinu zločina kojom je Srbija ophrvana. Paradigma zločina nastala iz nacionalističkog programa, razotkrivena je nakon njegove smrti u sudskim postupcima pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), nakon čega je osporavanje postojanja nacionalističkog programa i njegovih posledica postalo primarni zadatak političke i intelektualne elite Srbije, i pre izricanja prvih presuda. Intenzivna državna kampanja usmerena ka tom cilju, do danas se odlikuje sinhronizovanošću, istrajnošću, doslednošću, besprizornim lažima i podmetanjima. Ona je dobila institucionalni okvir koji se odlikuje i personalizacijom uloga takvog „projekta“ u kojem „politička i intelektualna elita istrajno i naporno grade kulturu poricanja posledica velikosrpske ideologije i to čini sa skupštinskih govornica, iz vladinih kancelarija, državnih organa i političkih stranaka, maksimalno koristeći medijsku propagandističku mašineriju. Ali, uočljiv je jedan opasniji i maligniji pristup ovoj temi koji za cilj ima stvaranje „nove istine“o vremenu 90-tih koji se sprovodi kroz kreiranje kulturnih i umetničkih sadržaja koji relativizuju ili iskrivljuju čak i sudski dokazane činjenice o događajima iz devedesetih. U tom smislu, država podržava snimanje filmova, štampanje knjiga i časopisa o ratnim događajima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini i na Kosovu u kojima su ignorisane činjenice, u kojima su antiheroji postali heroji kojima se uz državne počasti podižu spomenici; desničarske skupine organizuju „kulturne“izložbe i performanse o ratovima u bivšoj državi na kojima prisustvuju i govore visoki državni zvaničnici i objašnjavaju „pravu istinu“. Na sajmu knjiga u Beogradu 2018. godine, na štandu Ministarstva odbrane Republike Srbije predstavljene su knjige osuđenih zločinaca: Vojislava Šešelja, generala Vladimira Lazarevića, generala Nebojše Pavkovića i drugih. Predstavljanje je propraćeno govorom ministra Aleksandra Vulina, vidno tendencioznim ka reviziji događaja iz 90-tih godina i ulozi Srbije u ratovima na prostoru bivše Jugoslavije. U tom kontekstu je i knjiga istoričara Miloša Kovića (vanredni profesor istorije na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Beogradu) i Drage Mastilovića (vanredni profesor i dekan Filozofskog fakulteta u Istočnom Sarajevu), Pravo na istoriju- svedočenje u procesu Haškog tribunala protiv generala Ratka Mladića, na čijim je koricama lik ratnog zločinca Ratka Mladića i u čijem uvodu se na najbezočniji način izvrće kontekst rata u Jugoslaviji i „skida“ odgovornost sa srpskih nacionalističkih pretenzija na teritorije u Bosni i Hercegovini, (izdanje Catena Mundi). U tom narativu je i izdanje revizionističke knjige generala Ilije Brankovića, Tuzlanska „kapija“-režirana tragedija, čiju promociju je organizovalo Ministarstva odbrane Republike Srbije, 06. novembra 2019. Tim povodom, oglasio se Savet Evrope, oštro kritikujući ovakav postupak i nameru izdavača.
Nastaviće se
