NOVI IZLET ŠABAČKOG DRUŠTVA PRIJATELjA HILANDARA
Šabačko Društvo prijatelja Holandara poklonilo se 16. maja velikim srpskim svetinjama, manastirima Sv. Roman i Đunis, i Lazarici kneza Lazara Hrebeljanovića. Praćeni smenom kiše i prosjaja vedrine, kroz more zelenila i lepotu procvetalog bagrema, divljih ruža, zove i jasmina, 53 člana hodočasne ekipe prvo su zastala u domu sinaita i čudotvorca sv. Roman. Kolena su priklonili u jednoj od najstarijih srpskih svetinja, veoma značajnoj za Srbe i Srbiju, koja je podignuta u prednemanjićko doba a od IX veka je mesto čudesnih isceljenja.
Sa fasade manastirskog hrama, trikonhalnog tipa, goste iz Šapca pozdravili su svetac – domaćin i prvi srpski arhiepiskop sv. Sava. Priču o nepokretnom kulturnom dobru na desnoj obali Južne Morave, smeštenom u opštini Ražanj kod Aleksinca, čuli su pod crkvenom kupolom. Od monaha su saznali da je priprata podignuta 1796. godine, a crkva 1827. živopisana rukom zografa Teodosija iz Velesa. Među freskama izdvojili su predstave sv. Romana i Djeve Marije i s poštovanjem poklonili se posebno znamenitoj Lazaromi. Reč je o odaji sa grobnicom oca Romana, kojoj se vekovima pritiče radi poklonjenja i isceljenja i svakodnevno čitaju molitve za duševno i telesno obolele.
U manastirskom kompleksu uzdiže se i 12 metara visok trospratni pirg iz 1852. godine, u čijem je prizemlju kapela sa freskom čudotvorca sv. Romana i zvono koje je 1832. darovao knez Miloš. U prizemlju zvonare u srednjem veku je osnovana bolnica, u kojoj su umobolni mesec dana boravili u strogom postu i molitvi i ozdravljeni odlazili kući. Na nizbrdici ispred zvonika, veliki crni ruski krst – gornjom horizontalnom i donjom dijagonalnom prečkom – obeležava prvo grobno mesto Nikolaja Nikolajeviča Rajevskog (1839). Reč je o Rusu, koji se borio za oslobođenje Srbije i kod Adrovca poginuo 21. avgusta 1876. godine a Lavu Nikolajeviču Tolstoju poslužio za lik grofa Vronskog u romanu „Ana Karenjina“.
I grobna mermerna ploča, na srpskom, ruskom i engleskom jeziku, otkriva da tu „večno počiva srce dobrovoljca Carske Rusije Nikolaja Rajevskog (palog) za slobodu Srpskog Naroda“. Postavljena je u avgustu 2008. godine, a vek i po od Srpsko-turskog rata Šapčani su imali priliku da naspram manastira i prvog grofovog groba vide izložbu posvećenu ruskim dobrovoljcima. Razgledali su izložena dokumenta i fotografije i na taj način poklonili se senima stotina oficira i lekara i hiljada vojnika, odlikovanih Takovskim krstom i medaljama za hrabrost. Poštu su odali i Mihailu Grigorijeviču Černjajevu, koji je kao glavnokomandujući predvodio dobrovoljce i bio prvi đeneral srpske kraljevske vojske.
U neposrednoj blizini manastirskog kompleksa, potom, hodočasnici iz Šapca natočili su vodu na čudotvornom izvoru i uputili se u selo Đunis. U istoimeni ženski manastir, posvećen Pokrovu presvete Bogorodice, kročili krotko na vrata Majke Božje a kapi kiše – krupne poput suza uplašenog deteta – padale su im na kabanice i kišobrane. Svetinja u dolini Južne Morave pripada Eparhiji niškoj i udaljena je nekoliko kilometara od Kruševca. Predanje kaže da je Bogomajka 24. jula 1898. na kamen bacila krčag 13-godišnje Milojke Jocić iz Đunisa i devojčici rekla da kraj izvora treba izgraditi crkvu u kojoj će se bolesni isceljivati. Po blagoslovu sv. vladike Nikolaja 1934. godine na tom mestu je podignuta brvnara, a kamen o koji se posuda razbila danas se nalazi u maloj crkvi i vernici ga usrdo i s poštovanjem celivaju. Sveti prostor je 1960. postao manastir, a sadašnji veliki i lepo ukrašeni manastirski hram u septembru 2001. osveštao je patrijarh Pavle. Oslikali su ga grčki slikar Adonis i profesor Dragomir Jašović, a ikonostas je delo ikonopisačke škole manastira Žiče.
Iz Đunisa, danas jednog od najvećih hodočasnih mesta u Srbiji, šabački Hilandarci otišli su u Kruševac. Grad na reci Rasini, srednjovekovna srpska prestonica, prostire se između Levča i Temnića, Kopaonika i Jastrepca, kraljevačke kotline i ibarske doline. Ponosi se svojom istorijom i diči poznatim Kruševljanima: Ljubinkom Bobić, Miodragom Petrovićem Čkaljom, Taškom Načićem, Vlastimirom Đuzom Stoiljkovićem, Radošem Bajićem, Vojinom Ćetkovićem, Dragišom Binićem, Goranom Grbovićem. Osim glumaca i sportista na listi kruševačkog ponosa je i Dobrica Ćosić, pisac i prvi predsednik Savezne Republike Jugoslavije (1992-1993), kao i harmonikašica Radojka Živković i violinista Miodrag Rade Jašarević.
Prestonica kneza Lazara, koja je za Turke bila Šaren Grad, raste i razvija se od 1371. godine. Šabački Hilandarci su je upoznali u pratnji stručnog vodiča, a krenuli su ispred monumentalnog spomenika u centru nekadašnjeg političkog, vojnog i kulturnog središta Moravske Srbije. U obilazak ih poveo zvuk gusala Filipa Višnjića, a prošavši kraj Kuće Simića – najstarijeg očuvanog objekta profane gradske arhitekture – začas su stigli u Arheološki park „Lazarev grad“. Lako su se uverili da se današnji Kruševac razvio oko ostataka srednjovekovnog utvrđenja, koje je prvi put pomenuto 1387. godine u povelji kojom su potvrđene privilegije Dubrovčanima. Predanje kaže da je taj deo kulturno-istorijskog nasleđa Srba bio saborno mesto srpske vojske pred Kosovski boj, ali je od utvrđenja koje Konstantin Filozof nazva „tvrdim gradom“ vrlo malo ostalo.
Svojevrsnu sliku „slavnog grada Lazarevog gospodstva“ ponudila su arheološka istraživanja, izvršena od 1961. do 1971. godine. Kompleks, podignut po modelu vizantijsko-srpske odbrambene arhitekture, činili su „mali i veliki grad“, sa bedemom, velikom i malom kulom, cisternama za vodu, kneževom palatom i pratećim objektima, pridvornom crkvom i konjušnicom, ukopanom u zemlju. Glavna Donžon kula sačuvana je u visini od oko 18 metara, a osim prizemlja imala je četiri sprata i bila je poslednji otpor neprijatelju. Od 27. juna 1971. godine i proslave 600. godišnjice postojanja Kruševca, istočni deo lokaliteta pretvorenog u park krasi Lazarev spomenik. Beogradski vajar Nebojša Mitrić predstavio je kneza u sedećem položaju, sa mačem preko krila, gradom na levom ramenu i Lazaricom pod desnim pazuhom.
Biser moravske kulture, Lazareva pridvorna crkva Lazarica, lepotom je zasenila i Šapčane. Istorija svedoči da je izgrađena u čast rođenja despota Stefana Lazarevića i posvećena zaštitniku dinastije Nemanjić, arhiđakonu Stefanu. U tursko doba sasvim je bila zapustela, a u vreme kratke austrijske vlasti (1737-1739) popravljena je i živopisana. Nakon oslobođenja od Turaka ponovo je obnovljena i oslikana, a prvobitni izgled i zvonaru dobila je tokom obimnih restauratorskih i konzervatorskih radova obavljenih od 1904. do 1908. godine. Od 1812. slavi Rođenje presvete Bogorodice, a kada su Šapčani kročili pred njene dveri bila je prepuna svatova. Zbog tri venčanja i svadbi u nizu nije se moglo ući, ali su se – najuporniji – provukli kao „gosti sa mladine strane“. I potpisnik ovih redova tako je uspeo da razgleda moderno oslikane ikone, okačene na zidove hrama, i pokloni se kivotu svetog velikomučenika kneza Lazara.
Šesnaestog dana maja šabački Hilandarci posetili su i Narodni muzej u Kruševcu, smešten u pravoj arhitektonskoj lepotici u sklopu Lazarevog grada. Razgledali su sve izložene eksponate, i posebnu pažnju obratili na postavku rekonstrukcije Kosovskog boja i ktitorske ikone despota Stefana. Poseta galeriji u kojoj je legat akademskog slikara Milića od Mačve, znamenitog Mačvanina rođenog u Belotiću i šabačkog gimnazijalca, izostala je. A pred galerijskim vratima, zaključanim zbog kraja radnog vremena, počeo je pravi pljusak i goste iz Šapca – bukvalno – oterao iz Kruševca.
Živana Vojinović
Naslovna fotografija: Šapčani u centru Kruševca